Project Yahuarcaca – Achtergrond

Het oeverlandschap van de Amazone rivier en de daarbij behorende overstromingsbossen vormen reeds voor duizenden jaren een belangrijke plaats voor inheemse bevolkingen vanwege de grote diversiteit en hoeveelheid aan vis, maar ook door de grote diversiteit aan eetbare vruchten en de vruchtbare grond waarop familie akkers worden aangelegd. Belangrijke elementen in dit landschap zijn de grote merengebieden die in de loop van de tijd gevormd zijn door het meanderen van de rivier. Het merengebied Yahuarcaca is hier een voorbeeld. Rondom de meren liggen de várzeas, de overstromingsbossen. Deze bossen kunnen vergeleken worden met de uiterwaarden in Nederland.

Deze overstromingsbossen vormen een belangrijk ecosysteem in het Amazone bioom waarbij een nauwe relatie ontstaat tussen de vissen en de vegetatie. Door de hevige regenval verder stroomopwaarts tot aan het Andes gebergte 1.000km verder (waar de Amazone rivier zijn oorsprong kent), treedt de rivier jaarlijks buiten haar oevers en stijgt plaatselijk tot wel 12 meter in hoogte en doet de bossen overstromen. Tegelijkertijd met het onderwater lopen van deze bossen staan vele soorten bomen in bloei of dragen vrucht en trekken vele soorten vissen aan vanuit de meren, beken en rivieren om zich te voeden met onder andere zaden en vruchten die vanuit het kronendak in het water vallen.

Behalve voor het levensonderhoud trekken de vissen ook deze gebieden in om zich voort te planten en om bescherming te vinden tussen de bomen en de luchtwortels. Verder trekken ook reptielen als kaaimannen, rivierschildpadden en andere dieren zoals de roze rivierdolfijn, rivierotter, en de amazone lamantijn (zeekoe) deze meren en overstroomde bossen in.

Anuncios

Project Yahuarcaca – Aanleiding en Belang

Voor de gemeenschappen die rondom de merengebieden wonen en langs de oevers van de Amazone rivier tussen Leticia en Puerto Nariño vormt vis de belangrijkste bron van dierlijke proteïne en vormt het verkopen van vis een belangrijke bron van inkomsten. Daarnaast dient het Yahuarcaca merengebied onder andere als drinkwaterbron voor de stad Leticia en heeft de hele regio een hoge potentie voor ecotoerisme.

Sinds het begin van de twintigste eeuw, toen het zogeheten Amazone Trapezium onderdeel werd van Colombia in plaats van Peru, heeft er veel migratie naar dit gebied toe plaatsgevonden, van gelukzoekers tot gedwongen arbeid in de rubbertapperij. Hiermee heeft er ook een toename plaatsgevonden van de menselijke druk op de natuurlijke hulpbronnen binnen het gebied en is het landgebruik vaak drastisch veranderd. Zo is de visserij toegenomen door de toename van traditionele vissers, de komst van commerciële vissers, de introductie van moderne netten en de mogelijkheid vis in te vriezen voor de commerciële verkoop ervan. Daarnaast is ook de vraag naar hout, brandhout en fruit toegenomen met als gevolg dat de bossen gedegradeerd zijn of volledig ontbost zijn voor het planten van gewassen of veeteelt.

Ondanks dat de visserij is toegenomen en er het gevaar bestaat van overbevissing vormt het verarmen en het verdwijnen van het leef- en foeragegebied van de vissen de grootste bedreiging. Immers met het verdwijnen van bepaalde boomsoorten of het gehele bos, kunnen vissen zich niet meer voeden met de vruchten en zaden van de bomen en verliezen zij hun broedplaatsen. Dit bevestigt het belang voor de gemeenschappen voor een goed en duurzaam beheer van dit landschap. Zo kunnen deze gebieden hun ecologische functies behouden en in het levensonderhoud blijven voorzien van de mensen van nu en voor toekomstige generaties. Dit benadrukt tevens de belangrijke rol die is weggelegd voor het (lokale)onderwijs en benadrukt het potentieel van ecotoerisme die vanuit de gemeenschappen kan en deels al wordt aangeboden.

Inheemse kennis in het onderwijs – Colombia
Sinds 1991 hebben de indianen gemeenschappen in Colombia het recht om naast het regulier onderwijs ook eigen lessen en lesmateriaal te ontwikkelen gebaseerd op hun cultuur en traditionele kennis; voor het behoud ervan maar ook om bij te dragen om als gemeenschappen het hoofd te kunnen bieden aan de huidige problematiek zoals hierboven beschreven. Echter door een gebrek aan specifieke kennis, ervaring en financiële middelen is het moeilijk dergelijk materiaal te ontwikkelen.

Project Yahuarcaca – Doelstellingen

Zoals eerder is beschreven, is het uiteindelijkedoel om bij te dragen aan 1) het behoud van de Traditionele Ecologische Kennis van onder andere de Tikuna Indianen en 2) dit effectief te gebruiken voor het bevorderen van een duurzame omgang met de natuur en daarmee de onder andere de biodiversiteit én daarmee gepaard gaande beschikbaarheid van voedsel zeker te stellen. De korte termijn doelstellingen of specifieke doelen van de eerste fase – Het Veldwerk – staan hieronder opgesteld.

  1. Samenstellen van een projectteam bestaande uit mensen/jongeren van Painü en bovendien het verbeteren van hun praktische vaardigheden qua organisatie en administratie.
  2. Identificeren, beschrijven, illustreren en in kaar brengen van Traditionele Ecologische Kennis m.b.t. het oeverlandschap en de relaties tussen mens,  dier en natuur.
  3. In kaart brengen van de woon en werkelijke leefgebieden van de direct betrokken gemeenschappen alsook de activiteiten die ze er uitvoeren.
  4. Identificeren en beschrijven van problemen, conflicten, negatieve gevolgen van recente ontwikkelingen en veranderingen die  de biodiversiteit en productiviteit van het gebied als systeem aantasten.
  5. Identificeren en beschrijven van oplossingen voor het verbeteren en bevorderen van een duurzaam beheer.
  6. Versterken en uitbreiden van de betrokkenheid en onderlinge samenwerking tussen de belanghebbenden: gemeenschappen, commerciële vissers en boeren, lokale en regionale overheidsinstellingen, bedrijven en andere organisatie’s.
  7. Ontwikkelen van concepten en strategieën voor de voortgang van het project.
  8. Het opstellen van een plan van aanpak voor de tweede en derde fase van het project. Afspraken maken met de samenwerkende partijen en rond krijgen van (co)financiëring.

Project Yahuarcaca – Voorgeschiedenis

Met betrekking tot de merengebieden Yahuarcaca en Tarapoto en de omliggende gemeenschappen zijn er in de afgelopen jaren al meerdere onderzoeken en projecten uitgevoerd op het gebied van creëren van draagvlak, duurzame visserij op gemeenschapsniveau en ecotoerisme. Hierbij is nauw samengewerkt tussen gemeenschappen, Corpoamazonia, de universiteit en enkele organisatie’s om de lokale kennis te koppelen aan academische kennis.

Zo is er in de afgelopen twee jaar is er in het Yahuarcaca gebied een project uitgevoerd (gefinancierd door USAID en Corpoamazonia) gericht op het verbeteren van de bekwaamheid op gemeenschappelijk organisatorisch niveau  en het draagvlak  te versterken wat betreft het opzetten van duurzame visserij.  Hierbij hebben de betrokken gemeenschappen een logboek bijgehouden van waar welke vis is gevangen en is er een monitoringsysteem opgezet waarin de bewoners elkaar controleren op de visactiviteiten van de medebewoners.  Daarnaast is er constructief gewerkt  voor het creëren van een ecotoerisme organisatie met drie gemeenschappen rondom het merengebied Yahuarcaca wat geleid heeft tot de gemeenschappelijke organisatie PAINÜ.

Bij het merengebied Tarapoto zet Omacha, een Colombiaanse ngo, zich al jaren in voor het behoud van o.a. de roze rivierdolfijn en de lamantijn (zeekoe) en gebruiken daarvoor een integrale aanpak; voor het behoud van deze dieren, moet ook een de leefomgeving en de voedselbronnen behouden blijven. Zodoende heeft dit o.a. geleid tot het opzetten van een gemeenschappelijk beheer van de meren en bossen en tot herbebossing.

Verder zijn de meeste van de tot het projectgebied behorende gemeenschappen actief met het aanbieden en ontwikkelen van (eco)toerisme.

Project Yahuarcaca – Gebied

Het projectgebied bevind zich in het uiterste zuiden van Colombia in het departement Amazonas in het zogenaamde Trapecium waar Colombia grenst met Brazilië en Peru. Het is de enige plaats waar Colombia toegang heeft tot de grote Amazone rivier (Rio Solimões genaamd in Brazilië). Op het drielandenpunt ligt Leticia, de hoofdstad van het departement. Het projectgebied omslaat het oeverlandschap langs de rivier vanaf Leticia tot aan de gemeenschap Puerto Nariño en de daartussen en omheen liggende gemeenschappen die hun woon- en leefomgeving hebben in dit landschap.

Samenvatting Evaluatie Project Mandioca 2011 – Door F. Leeuwenberg

In drie van de vier dorpen, te noemen: 1) Papa Mel, 2) Caçula en 3) Pimentel Barbosa, is het Casa de Farinha goed benut vanaf het moment dat het gerealiseerd en ingebruik genomen was tot op het moment van de evaluatie (juni/juli 2011). De huisjes worden voor 2 á 3 periodes per jaar veelvuldig gebruikt, dat wil zeggen intensiever dan buiten deze perioden,  en vallen samen met de periode waarin de cassave normaliter wordt geoogst: bij aanvang van het regenseizoen in december tot halverwege het regenseizoen in februari en aan het einde van het regenseizoen tussen april en mei.

Daarnaast intensiveert het gebruik in tijden van traditionele ceremonies, die afhankelijk van hun ceremoniale traditionele cyclus, dagen, weken tot zelfs maanden kunnen duren. Tijdens de drukste weken kunnen er families in de wacht staan. Op zulke momenten gaan de families die nog een oude bakplaat hebben de farinha bereiden zoals voor het project gebeurde; zonder oven en zonder bescherming van de benen*.

Volgens de een-op-een gesprekken met de vrouwen en bij de warã blijken alle vrouwen goed te spreken over het Casa de Farinha, met name met betrekking tot de feiten dat: a) ze niet meer de benen branden, b) zij aanzienlijk minder brandhout nodig hebben voor in de oven, c) dat de bereiding van farinha sneller en efficienter gaat met de pers en de oven. d) Verder blijkt de oven qua hoogte over het algemeen goed te zijn voor de Xavante vrouwen.

Sociale cohesie. Zowel de vrouwen als de mannen zien dat de families die gebruik maken van de Casa de Farinhas de vrouwen van een bepaalde familie meer contact en binding hebben gekregen met die van andere families.

Multifunctioneel. In alle dorpen vervullen de huisjes meerdere functies: a) voor het produceren van farinha, b) ontmoetingsplaats voor vrouwen en kinderen, c) voor vergaderingen overdag als voor de warã bij regen in de regentijd, d) als schooltje bij de culturele lessen. En in het geval van het dorp Bom Jesus da Lapa als kerkje en als permanente school. Zie hierna.

Bom Jesus da Lapa
In het dorpje Bom Jesus da lapa is het Casa de Farinha hoofdzakelijk in gebruik geweest voor het verwerken van cassave tot september 2010. Juist op het moment dat de cassave al flink was gegroeid heeft een ongecontroleerde brand het dorp geteisterd en de helft van de huizen doen afbranden alsook het kerkje en het schooltje. Geluk bij een ongeluk heeft een grote mango boom het cassave-huisje gespaard van het vuur. Dit heeft er toe geleid dat dit huisje anno 2011 voornamelijk worden gebruikt als kerkje en schooltje. Daarnaast, door interne politieke spanningen en een afscheiding van een belangrijke familie, is er na de brand nog maar weinig gewerkt en aangeplant op de akkers.

Conclusies
Na 3 á 4 jaar goed tot intensief te zijn gebruikt verkeren in alle vier de dorpjes  de huisjes in goede fysieke staat met alleen kleine beschadigingen aan o.a. de lage muurtjes waarop men kan zitten en aan de cassave-pers in twee dorpen.

In drie van de vier dorpen worden de Casa de Farinhas goed tot intensief gebruikt voor de functie waarvoor het in eerste instantie voor bestemd is (het bereiden van farinha), de aanwezige faciliteiten in het huisje (pers, oven, zeven en ander klein gereedschap) heeft het verwerkingsproces van de cassave eenvoudiger en efficienter gemaakt, de huisjes hebben een stimulerend positief effect op de sociale cohesie van de vrouwen, de cassave productie op de akkers is over het algemeen toegenomen, naast de hoofdfunctie blijken de huisjes tevens goed gebruikt te worden voor andere doeleinden. Tenslotte, ondanks dat de huisjes in feite nog altijd nieuw zijn binnen de Xavante cultuur, worden ze goed geaccepteerd. Van de enkele families die tot op heden nauwelijks of nog geen gebruik maken van de huisjes, is de verwachting dat ze op termijn de huisjes ook gaan gebruiken.

Door Ing. F. Leeuwenberg,
Brazilië, Cavalcante,12 juli 2011
Vertaald door Kees van Vliet uit het Portugees.

*Veel andere inheemsen bevolkingen in Zuid Amerika die, anders dan de Xavante, al lang bekend waren met het cultiveren en verwerken van de cassave plant, maken gebruik van (kleine) zelfgemaakte ovens die hun beschermen tegen de hitte op hun benen en rook. De Xavante raakten pas bekend met cassave vanaf het moment dat zij definitief contact kregen met de blanken in 1946.

Voortgang Project Mandioca

In de eerste maanden van 2011 is besloten de voortgang van Project Mandioca in alle vier de Xavante dorpen waar een casa de farinha of mandioca- of cassave-huisje is gerealiseerd te laten evalueren door Ing. Frans Leeuwenberg van de partnerorganisatie PUMA en hierop volgend de nodige nazorg werkzaamheden uit te laten voeren waaronder onderhoud en herstel maar ook het onderhoud van de relaties met de bewoners en dorpsleiders. Bij de voorbereidingen van het project in 2007 en 2008 is bij het begroten reeds rekening gehouden met de nazorg van het project voor de komende jaren. De evaluatie vond plaats in juni/juli 2011 en nam 9 dagen in beslag (inclusief een totale reisafstand van 2.500km).  Bij de evaluatie is met name gelet op het nakomen van de lange termijn doelstellingen van het project, de fysieke staat van de huisjes en het gebruik ervan.

Omdat Kees van Vliet, buiten Stichting Mandioca om, in de periode februari tot en met half juli 2011 werkzaam was in het Amazone gebied van Colombia aan de grens met Brazilië en daarmee relatief dichtbij het projectgebied van de Xavante was, is na onderling overleg besloten dat hij in samenwerking met de dorpelingen van de vier dorpen de nazorg uit zou voeren in de maand augustus van 2011. Deze periode is zeer nuttig gebleken omdat er naast de werkzaamheden aan de cassave-huisjes, de gesprekken in de warã* (dorpsraad), ook veel tijd is doorgebracht met de dorpelingen in hun dagelijkse activiteiten. Dit is een goede manier om op informele wijze te observeren hoe mensen werken en wat ze van bepaalde dingen vinden en ervaren.

*Warã is de traditionele dorpsraad die tweemaal daags plaatsvindt; bij zonsopgang en ondergang.